22 Haziran 1877

Erzurum, 31 Mayıs. (Özel muhabirimizden.)

Burada ilginç haberlerin yokluğunda, size elimdeki bir dizi notu aktarıyorum, bunların da ilgisiz olmadığını düşünüyorum.

1. Türk ordusunun gücü

Batum ve Kars garnizonları düşüldükten sonra, komutanın emrinde dördüncü kolordudan 36 tabur, yeni gelen beşinci kolordu taburları ve yeniden örgütlenme sürecindeki Ardahan garnizonu bulunmaktadır; ki Ardahan garnizonu, acele kaçışının ardından Ardahan'ın kuzey ve kuzeybatısındaki dağlarda, Aedanutsch'ta toplanmakta ve bazı taburları da elden çıkarmış durumdadır. Bir tabur ortalama 800 savaşçı olarak hesaplanabilir. Orduda üç düzenli süvari alayı bulunmaktadır. Dördüncü alayın nerede olduğu hakkında bilgi alamadım. Büyük bir güvenle beklenen düzensiz birlikler çok az sayıda ortaya çıktı. Kars'ta 500 Kürt süvari bulunmaktadır. Toprakkale'de 500 Kürt, karargaha 900 Çerkez ile giden Musa Paşa ile birlikte son günlerde [bulunmaktadır]. Kendisi şu anda Türk merkezinin öncü birliği olarak Soğanlı Dağ'da bulunmaktadır. Sahra topçusu: Batum'da 2 batarya, Kars'ta 5 batarya; geri kalan 7 batarya operasyon yapan orduda. - Lojistik: İkmal sıkıntısı olmayan, at sırtında taşınan bagaj ve mühimmat kollarından oluşturulmuştur. Bu tür bir taşıma, nispeten hafif olması nedeniyle kötü yolların aşılmasında ve kol uzunluğunun azlığı ile hareket kabiliyetinin yüksekliği açısından oldukça amacına uygun görünmektedir.

2. Konumlanma

Sol Kanat: Garnewant ve Pennek'te 11 tabur, Olti'de rezerv, 5. Kolordudan 4 tabur 23'ünde Erzurum'dan Olti'ye destek için gitmiştir, Pennek'te 2 süvari alayı ve 2 batarya bulunmaktadır. Komutan Şevket Paşa. - Son günlerde buraya, Rusların öncü birlikleriyle Pennek'e ulaştığına ve Muhtar Paşa'nın merkezin bir kısmıyla, tehdit altındaki sol kanada destek vermek için Bardes üzerinden Olti'ye yöneldiğine dair haber geldi. İlk haber inandırıcıdır ve Türkler orada Olti'ye çekilmektedir. Buna karşılık Muhtar'ın küçük merkez tümenini daha fazla zayıflattığına inanmıyorum.

Merkez: 9 tabur, 2 batarya ve 900 Çerkez süvari Çatır Baba'da durmaktadır (Kiepert haritasında Akmezre Dağ kelimesinin olduğu yerde, 3 harfi yazmaktadır). Karakollar Türk kampının önündeki tepelerde durmaktadır ve Musa Paşa, dünkü haberlere göre Kars ovasında Çerkezlerle birlikte gezmektedir. Komutan Ferit Muhlis Paşa. Karargahta Genelkurmay Başkanı Ferit Feyzi Paşa bulunmaktadır.

Sağ Kanat: 16 tabur ve 1 batarya, ayrıca 500 Kürt süvari, Zarabhane'de 1 tabur, Armudlu'da 1 tabur, Gülentab'da 2 tabur, Toprakkale'de 4 tabur ve Kürtler, 1 batarya ile, Hadşi-Halik'te 1 tabur, Dodi'de 1 tabur, Ordu'da 1 tabur, Delibaba'da 4 tabur ve 1 batarya, Köprüköy'de 1 tabur. Komutan Mustafa Paşa.

Hassankale'de 5. Ordu'dan 2 tabur bulunmaktadır. Dewe-Bojnu'nun doğu çıkışlarında aynı kolordudan 4 tabur, iyi konumlanmış iki tabyanın inşasıyla meşguldür.

Erzurum, son çağrıdan gelen Redifler, yerel milisler ve Başıbozuklarla dolup taşmaktadır. Şu ana kadar Erzurum garnizonunda düzeni sağlamak mümkün olmamıştır. Redifler genellikle kötü görünen yaşlı adamlardır. Erzurum kalesi çok eksik silahlandırılmıştır. Topların çoğu hala Trabzon yolunda ve Erzurum'dan daha yakındadır. Erzurum'un batı ve güneybatı tabyaları şehre o kadar yakındır ki, bu tabyaların bombalanması durumunda şehir kendisi de çok zarar görecektir. Bu tabyaların önünde Kara-Su vadisinin bataklıkları uzanmaktadır, - yazın kurumadığı takdirde saldırgan için ciddi bir yaklaşma engelidir. Kuzey ve güney tabyaları ile kale çok güçlüdür, ancak eksik silahlandırılmıştır. Ancak son günlerde kale hizmetinin başladığını fark ettim.

3. İaşe, donanım, kamp yerleri, sağlık durumu

Operasyon yapan ordu her yerde çadırlarda kalmaktadır. - Kamp yerleri, engebeli dağlık arazide, önemli deniz seviyesi yüksekliğinde, sert hava koşullarına çok maruz kalmakta ve son derece rahatsızdır. Kamplarda iaşe sıkıntı yaşamazken, birlikler ve hasta nakliyeleri yürüyüşlerde genellikle günler süren büyük sıkıntılarla mücadele etmek zorundadır. - Köylerdeki erzakların çoğu tükenmiştir, ayrıca kesimlik hayvan da eksik değildir. Sahada bulunan birliklerin donanımı, evden getirilen ve pek uygun olmayan ayakkabılar haricinde iyidir, bu durum [ayakkabıların] hali hazırda çok yıpranmış olması nedeniyle birçok soruna yol açacaktır. - Birliklerin toplanmasının başlangıcında, hem kalelerde hem de açık kamplarda zatürre, dizanteri ve tifüs ateşi gibi önemli olmayan birkaç salgın hüküm sürüyordu, bunlar çok sayıda kurban aldı. Son zamanlarda koşullar biraz iyileşti; birliklerde büyük bir doktor eksikliği var ve doktor olan yerlerde de ilaç eksik. - Bu arada tüm hastalar Erzurum'a gönderildi ve burada peyderpey varmaktadırlar. - Kızılhaç Derneği'nden burada eser yoktur.

4. Harekat planı ve komuta kademesi

Ahmed Muhtar ve kurmay başkanı, birliklerin zayıflığı ve süvari eksikliği nedeniyle Ruslara açık alanda karşı koyamayacakları görüşündedirler. Bu nedenle yavaş yavaş Erzurum'a çekileceklerdir. Rusları, Erzurum savunma durumuna gelene ve takviyeler ulaşana kadar, ciddi çatışmalara girmeden oyalayabileceklerini umuyorlar. Daha sonra, Erzurum surlarının altında, geri hatlarının uzunluğu ve Kars'ın kuşatılması nedeniyle zayıflamış olan Ruslara bir darbe indirmeyi umuyorlar. Benim görüşüme göre bu ilkesel olarak doğru harekat planı, tam olarak amaca uygun olmayan ve kısmen tehlikeli detay düzenlemelerle uygulamaya konulmuştur. Türk taburlarının dağlarda büyük oranda parçalanması, Han-Dağ, Soğanlı-Dağ ve Delibaba geçitleri önündeki uzun bekleyiş, eğer şanslarına ulaşım yolları bu kadar kötü olmasaydı, Türkler için çoktan kuşatmalar ve baskınlar şeklinde nahoş sürprizlere hazırlanırdı. Özellikle Türk merkezinin izole ve çok ileri gitmiş konumu ile Kars'ta merkezleriyle sakin bekleyen, buna karşılık sağ kanatla Olti'ye doğru oldukça güçlü bastıran Rusların eylemleri endişe vericidir. Karargahta bana, bir kuşatma girişimi ihtimalinin akıllarında olduğu ve zamanında çekilmeye dikkat edileceği temin edildi. Burada ayrıca, kamuoyuna sızmış olabilecek ve doğrulanması ilgi çekici olan bir haberi belirtmeliyim. General Kembal ve buradaki İngiliz Konsolosu Mr. Shorrab bana, güvenilir kaynaklardan bildiklerine göre, birkaç gün önce Rus süvarilerinin Zewin'de gezindiğini ve bir general dahil üst düzey Rus subaylarının bu keşiflere katıldığını anlattılar. - Zewin, Erzurum-Kars yolu üzerindedir ve Ahmed Muhtar'ın mevzilerinin tamamen arkasındadır; düşmanın o bölgede görünmesi Müşir için son derece endişe verici olurdu. Ancak burada bir hata yapılmıştır; zira Kiepert'in haritasına göre Zewin, Doghanly yakınlarında, Soğanlı-Dağ'ın doğusunda yer alan Waisan'dır; Zewin köyü ve kalesi ile karıştırılmıştır.

Verilen emirlerin sık sık iptal edilmesi, bunun sonucunda oluşan boşuna gidiş-gelişler, emirlerin belirsizliği, sivil makamların beceriksiz ve tereddütlü itaatleri büyük sıkıntıların nedenleridir. Bu Babil karmaşasının ana sorumlusu, Serasker'in ordu komutanının detay kararlarına sürekli müdahalesidir. İkincisi, kendisine verilen zor görevi tatmin edici şekilde çözebilecek adam gibi görünmüyor. Kurmay başkanı Feyzi Paşa çok yaşlı ve düşkündür, henüz bazı hayaller beslemektedir ki bunların tutarsızlığını çok yakın gelecek gösterecektir.

5. Ruslar hakkında burada bilinen haberler

Rus süvarileri, gücü belki de 20.000 kişi olarak biraz abartılmış olabilir, seferin başından beri eylem halindedir - ordunun tüm hareketlerini gizlemektedirler ve Türk karargahında düşmanın gücü veya operasyonları hakkında herhangi bir önemli bilgi yoktur. Yine de Rus tarafının bu müthiş süvariyi tam anlamıyla kullanmadığı anlaşılıyor; aksi takdirde tüm Türk hattında etkisini hissetmek gerekirdi. Rus piyadesinin sayısal olarak Türklerden gerçekten Türk karargahında inanıldığı kadar üstün olup olmadığı, Kars'ın kuşatılmasının önemli bir kolorduyu absorbe ettiği göz önüne alındığında, hala belirsiz kalmalıdır.

6. Halkın ruh hali

Ardahan'ın düşüşü, askeri açıdan çok yüksek değerlendirilmemesi gereken ve Rusya için ağırlıklı olarak moral başarısı olan bir durumdur; ülkenin Müslüman halkı üzerinde derin ve acı verici bir izlenim bırakmıştır. Olti üzerinden Erzurum'a yaptığım yolculukta, Rus birliklerinin Ardahan'daki aşırılıklarının henüz bilinmediği bir zamanda, her yerde büyük bir heyecan, generallere ve hükümete karşı çok sık acı bir hoşnutsuzluk gözlemledim. Yollar, tehdit altındaki bölgelerden kaçan köylülerin kervanlarıyla kaplıydı ve şimdi Erzurum'dan Erzincan ve Trabzon'a doğru göç de başlamaktadır.

Ermeni halkı Rusları gerçek bir özlemle beklemektedir ve özellikle ruhban sınıfı, Türklere karşı nefret ve düşmana karşı sempati duygularını beslemek için tüm etkisini kullanmaktadır. Türkler bizzat Ardahan'daki olaylar nedeniyle son derece gözleri korkutulmuş durumdadır. Genel olarak halkın ruh hali güven verici değildir. Türk askerleri tarafından veya Çerkezler tarafından, birkaç önemsiz hırsızlık vakası bir yana, şu ana kadar Hristiyan halka karşı herhangi bir aşırılık yapılmamıştır. Ancak ordu talihsiz çatışmalardan sonra veya hatta bozgun halinde geri dönerse, o zaman -özellikle Ermeni rahiplerin dediği gibi- her türlü şiddet eyleminden korkulur ve o zaman Hristiyanların yağmacılara ve asker kaçaklarına karşı silahlı direnişi de gündeme gelebilir.

Yarın orduya, buradan Hassankale üzerinden sağ kanada, Toprakkale'ye, oradan Şah Yol Dağ üzerinden Aras vadisinden Zewin'e, oradan da geçici olarak kalacağım karargaha gidiyorum.

A. v. Schluga.

Pester Lloyd Gazetesi, 22 Haziran 1877. anno.onb.ac.at