16 Aralık 1924

Azerbaycan Kürtleri

Kafkas Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü'nün toplantısında, Yoldaş Çursin "Kürtler üzerine etnografik notlar" başlıklı bir tebliğ sundu.

Yoldaş Çursin, Zak-TsİK [Zaqafqaziya Merkezi İcra Komitesi] tarafından düzenlenen bilimsel keşif gezisi kapsamında Dağlık Karabağ, Kürdistan ve Zengezur'daki Kürtler üzerinde etnografik incelemeler yönetti ve bizzat Kürdistan uyezdi ile Ermeni Zengezur'undaki Kürtler üzerinde etnografik araştırmalar yaptı. 1923 yılında kurulan Kürdistan uyezdine, Şuşa, Cebrail ve Kubatlı kazalarının Kürt nüfuslu kısımları dahil edildi. Kürdistan uyezdinin toplam nüfusu yaklaşık 40 bin olup, bunun 30 bini Kürttür. İran'dan gelen bu Kürtler, buraya uzun zaman önce yerleşmişler ve o kadar Türkleşmişlerdir ki, neredeyse yarısı kendi anadilleri olan "Kurmanci"yi unutmuş ve sadece Türkçe konuşmaktadırlar. Ulaşılması zor dağ vadilerine terk edilmiş, kültürel dünyayla iletişimden neredeyse tamamen yoksun olan Azerbaycan Kürtleri, yaşam düzenlerinde, geleneklerinde ve görüşlerinde uzak geçmişin sayısız izlerini korumaktadırlar.

Bu nedenle Kürdistan uyezdi, özellikle de yerel Kürtlerle bugüne kadar kimse ilgilenmediği ve literatürde haklarında hiçbir bilgi bulunmadığı için etnografik araştırmalar açısından büyük bir ilgi uyandırmaktadır.

Azerbaycan Kürtleri kısmen yerleşik, kısmen de yarı göçebe bir yaşam tarzı sürdürmektedirler. Yerleşik olanlar tarım ve hayvancılıkla uğraşırlar. Kürdistan'ın 2. ve 3. bölgelerinde elverişli toprakların yetersizliği, kendi mahsullerinin çoğu bölgede 3-4 aydan fazla yetmemesine neden olmakta ve nüfusun dörtte üçü kış aylarında, baharda yerel ağaların yanında rençber olarak kalacakları Ağdam kazası ve Karabağ'ın ova bölgelerine gitmek zorunda kalmaktadır.

Ermeni-Müslüman çatışmaları sırasında bazı Kürt köylerinin sakinleri dağlara gitmek zorunda kalmış, geri döndüklerinde ise evlerinin yerinde sadece harabeler bulmuşlardır. Mağaralarda veya toprak inlerde tıkışıp kalmak zorunda kalmışlardır. Şu anda Abdallar, Daşlı, Şeylanlı ve diğer köylerde bu şekilde yaşamaktadırlar. Hayvancılık, özellikle daha fazla yazlık otlağın bulunduğu Kürdistan kazasının 3. bölgesinde gelişmiştir.

Hayvancılıkla bağlantılı olarak, geçmişte halı, palas, heybe vb. el sanatları az çok gelişmişti. Dünya savaşı ve devrim yıllarında, boya eksikliği ve ürünlerin satılamaması nedeniyle Kürdistan'da halı üretimi durmuştur. Kürtlerin en sevdiği meşguliyetlerden biri de arıcılıktır; neredeyse tüm köylerde küçük arı kovanları bulunur, ancak bunlar ne tür kovanlardır? Ağaç kütüklerinden oyulmuş veya ağaç kabuklarından dikilmiş, bir yerlerde saçak altında üst üste yığılmış küçük kovanlar—işte tipik bir Kürt arı kovanı örneği.

Kürtlerin beslenmesi esas olarak süt ürünüdür: süt, matsoni [yoğurt], peynir, kısmen tereyağı; et ise nadir bir lezzettir. Ekmek ise arpa veya buğday lavaşıdır. Ancak ekmek genellikle yetmediği için, yerini kış için büyük demetler halinde kurutulan, sonra kaynatılarak yemek yapılan kuzukulağı, ısırgan otu, kol-otu ("yol otu") ve diğer çeşitli otlar alır.

Yoksulluğa ve sefalete rağmen Kürtler, konuğu "Tanrı konuğu" sayarak misafirperverlik geleneğini kutsal bir şekilde korurlar. Eğer ailenin ikram edecek bir şeyi yoksa, komşular memnuniyetle gerekli olan her şeyi getirirler.

Kürtlerin aile yaşamında ataerkil gelenekler hakimdir: Evin mutlak hakimi aile reisidir ve herkes ona itaat eder. Ancak Kürt kadınları kölelik ve inziva bilmezler; sosyal eğlencelere, erkeklerin sohbetlerine ve diğer etkinliklere özgürce katılırlar.

Kürtler çalışkan, barışçıl bir halktır. Kürdistan uyezdinde şu anda soygun veya hırsızlık duyulmamaktadır. Tek bir gezgin, en ufak bir tehlikeye maruz kalmadan tüm Kürdistan'ı yürüyerek veya atla gezebilir.

Kürtler arasında eğitime ve kültüre yönelim oldukça güçlüdür. Sayıca az olmalarına rağmen, kendi içlerinden 10-12 kişi yüksek öğrenim görmüş, 30 kişi ortaöğrenim görmüş ve 200 kişi ilköğrenim görmüş insanlar çıkarmışlardır. Ne yazık ki, Kürt aydınlarının önemli bir kısmı Kürdistan dışında çalışmaktadır. Siyasi hareket de Kürdistan'ın derinliklerinde kök salmıştır. Minkend köyünde bir parti örgütü, Molla-Ahmedli köyünde ise 3'ü kız olmak üzere 30 Komsomol üyesinden oluşan bir örgüt çalışmaktadır. Molla-Ahmedli ve diğer Kürt köylerindeki parti çalışmaları, bu köylerin Bakü sanayi bölgesiyle olan bağlantısıyla desteklenmektedir. Örneğin, Molla-Ahmedli köyünde Bakü sanayisinde sürekli çalışan 70 kişinin olduğu ortaya çıkmıştır.

Kürdistan'ın temel ihtiyacı yol eksikliğidir. Sadece kaza idare merkezi Laçın'da (Abdallar posta istasyonunda) Şuşa'dan gelen at arabası yolu mevcuttur. Kaza sınırının hemen dibinde yer alan bu nokta dışında, tüm Kürdistan'da ne tekerlekli yol ne de araba vardır.

Zaria Vostoka Gazetesi, 16 Aralık 1924, No 754. (საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა)

Bu çalışmayı faydalı bulduysanız, devam etmesine destek olabilirsiniz. Patreon hesabımız üzerinden de aylık sadece birkaç dolarlık katkınız, Kela Pazû sitesinde daha fazla tarihî gazete çevirisinin yayımlanmasına yardımcı olacaktır.

👉 www.patreon.com